Caøng tu nhieàu, chuùng ta caøng bôùt nghieâm troïng. Chuùng ta khoâng thaáy coù gì laø ñuùng, laø sai. Nghó moïi söï ñeàu khoâng thaønh vaán ñeà; moãi ngaøy moãi thanh thaûn, khoâng phaûi vì ngöôøi khaùc ngöng laøm toát hay ngöng laøm xaáu, maø nhöõng haønh ñoäng aáy, xaáu hay toát, khoâng coù nhaèm nhoø gì tôùi chuùng ta. Ñoù laø vì baây giôø chuùng ta ñaõ nghó moät ñöôøng loái khaùc; khoâng coøn bò nhieãm hay bò aûnh höôûng bôûi nhöõng chuyeän naøy; thaønh thöû caøng ngaøy chuùng ta caøng caûm thaáy nheï nhaøng thaûnh thôi. Maëc duø ñoâi luùc chuùng ta cuõng ñoái xöû khoâng ñöôïc töû teá ñoái vôùi nhöõng ngöôøi trong nhaø hay baïn beø, hoaëc laàm loãi gì ñoù, nhöng chuùng ta vaãn coù theå tha thöù cho mình, do ñoù chuùng ta thanh thaûn. Bôûi vaäy môùi noùi raèng "Moät ñôøi giaûi thoaùt".
Neáu khoâng chuùng ta vaãn bò aûnh höôûng cuûa traàn ñôøi; bò raøng buoäc nôi naøy nôi kia, töï mình keùo mình xuoáng. Ñöông nhieân caû ngaøy seõ caûm thaáy chaùn chöôøng ueå oaûi. Neáu ngaøy naøo cuõng tieáp tuïc nhö vaäy thì khoâng bao giôø chuùng ta thoaùt khoûi baàu khoâng khí chaùn naûn ñoù. Giaûi thoaùt taâm linh laø nhö theá naøy: Khi coøn soáng, chuùng ta ñöôïc giaûi thoaùt, caûm thaáy taâm hoàn an vui, thanh thaûn; khoâng lo nghó, naëng loøng nhö hoài tröôùc, luùc mình coøn khoù chòu veà haønh ñoäng cuûa keû khaùc.
Nhöng noùi quyù vò hay, toâi khoâng ñöôïc giaûi thoaùt nhö vaäy ñaâu! (Sö Phuï vaø moïi ngöôøi cöôøi) Toâi vöøa môùi daüm leân moät con truøng, laøm toâi ñau loøng quaù. Toâi noùi ngöôøi hoä phaùp raèng neáu noù cheát thì ñaõ khoâng ñeán noãi naøo, ñaèng naøy noù laïi bò thöông. Toâi khoâng bieát noù ñau ôû choã naøo vì noù khoâng bieát noùi! Bôûi vaäy toâi môùi ñau loøng voâ cuøng. Toâi xin loãi, nhöng cuõng bieát laø khoâng coù lôïi gì. Neân toâi ñaët noù leân coû öôùt, xòt chuùt nöôùc leân mình röûa toäi cho noù. Hy voïng noù khoûe laïi. Coù theå noù seõ khoûe laïi, nhöng khi bò thöông thì chaéc laø ñau khoå laém, toâi khoâng bieát noù ñau choã naøo. Duø vaãn cöû ñoäng ñöôïc nhöng chaéc laø ñau laém. Chaân noù coù theå bò thöông, hoaëc moùng tay noù bò gaõy. Coù leõ noù boû ra caû ngaøy laøm moùng tay roài bò toâi laøm gaõy. Coù theå noù vöøa môùi laøm moùng xong, söûa soaïn quaàn aùo ñeïp ñeõ ñeå ñi hoäi hoïp thì toâi laøm noù bò thöông. Toâi coù nghe thaáy tieáng nöùt laøm toâi ñau loøng! Töø naõy tôùi giôø haõy coøn xin loãi noù.
Thaønh thöû, khoâng bieát toâi coù ñöôïc giaûi thoaùt thaät khoâng, thaáy gioáng nhö laø chöa giaûi thoaùt, vaãn coøn bò raøng buoäc. (Moïi ngöôøi cöôøi) Ñuùng khoâng? Toâi khoâng thoaùt khoûi tình traïng nhö vaày: Thaáy ñau khi keû khaùc ñau, nhaát laø khi thuù vaät bò ñau, toâi laïi caøng ñôùn ñau hôn nöõa vì chuùng khoâng noùi ñöôïc. Neáu chuùng ta bò thöông, thöôøng thöôøng laø ñöôïc ñem vaøo beänh vieän, coù theå keå cho baùc só mình bò thöông ôû choã naøo. OÂng ta chöõa ngay vaø chuùng ta caûm thaáy bôùt ñau, hoaëc ñöôïc moät hai muõi chích, uoáng maáy vieân thuoác, roài thaáy bôùt ñau. Nhöng thuù vaät ñau khuûng khieáp! (Sö Phuï thôû daøi) Ñoù laø giaù maø chuùng ta phaûi traû ôû theá giôùi naøy.
Quyù vò töôûng töôïng theá giôùi naøy seõ chaùn tôùi möùc ñoä naøo neáu Thöôïng Ñeá khoâng sinh ra loaøi thuù nhö laø höôu nai, gaáu, thoû, meøo. Thöôïng Ñeá sinh ra nhieàu thöù vöøa cho chuùng ta, vöøa laøm ñeïp theá giôùi. Nhöng phaûi traû giaù cao. Thuù vaät ñau khoå bôûi chuùng cuõng coù linh hoàn, ñôøi soáng vaø caûm giaùc, khieán chuùng coù theå hoaït ñoäng vaø coù veû soáng ñoäng. Vì söï soáng hay vì naêng löïc soáng maø chuùng caûm thaáy ñau khi bò thöông hay bò cheát. Ñaây laø caùi giaù chuùng ta phaûi traû ñeå ñöôïc thaân theå naøy, cuoäc soáng naøy.
Chuùng ta phaûi traû giaù ñoù ñeå soáng hay ñeå coù caûm giaùc. Neáu khoâng thì chaúng caûm thaáy gì caû khi ngöôøi khaùc hoân ta hay sôø ta. Nöôùc giaûi khaùt noùng hay laïnh, thöùc aên, seõ khoâng coù muøi vò ngon ngoït. Chuùng ta thuï höôûng theá giôùi naøy qua caûm giaùc. Qua caûm giaùc ta môùi bieát ñöôïc muøi thôm cuûa boâng hoa, traùi ngoït, traø ngon, thöùc aên haáp daãn. Thaønh thöû chuùng ta phaûi traû moät giaù raát cao ñeå coù ñöôïc nhöõng caûm giaùc, caûm töôûng vui thuù naøy. Loaøi vaät cuõng vaäy.
Chuùng ta traû moät giaù ñeå coù nhöõng caûm giaùc cuûa cuoäc ñôøi. Thaät ra, khoâng coù gì ôû ñôøi naøy maø khoâng phaûi traû giaù. Ngöôøi maùy coù theå laøm raát nhieàu thöù gioáng nhö ngöôøi, ñoâi khi coøn bieát "nghó" gaàn gioáng y nhö ngöôøi; nhöng noù khoâng coù tình caûm hay tri giaùc; khoâng bieát caùi ngon cuûa thöùc aên, hôi aám cuûa maët trôøi, caùi maùt cuûa gioù, hay caûm giaùc ñau nhöùc. Khoâng coù söï soáng thì khoâng theå coù caûm giaùc. ÔÛ ñaâu coù caûm giaùc thì ôû ñoù coù ñau.
Chuùng ta thöôøng hoûi taïi sao Thöôïng Ñeá sinh ra quaù nhieàu ñau khoå. Thaät ra, phaûi bieát raèng ñaây laø caùi giaù chuùng ta phaûi traû ñeå coù töï do yù chí vaø caûm giaùc. Nhö vaäy môùi coù theå höôûng thuï theá giôùi ñeïp ñeõ tuyeät vôøi naøy. Khoâng vui nöõa neáu loaøi thuù gioáng nhö maùy moùc, khoâng caûm giaùc. Khoâng vui nöõa neáu chuùng ta gioáng nhö ngöôøi maùy. Tuy nhieân, vì coù vui thì cuõng phaûi coù buoàn. Nhöng chuùng ta khoâng thích bò ñau. Neáu Thöôïng Ñeá laøm teâ lieät caûm giaùc thì chuùng ta khoâng theå naøo höôûng thuï theá giôùi. Thaønh ra, caøng tu chuùng ta caøng nhaän bieát vaän maïng cuûa mình, nhaän thaáy raèng mình ñaõ choïn xuoáng döôùi naøy vui chôi, ñöôïc ñuû thöù coâng cuï cho nhieàu caûm giaùc. Khi caùi ñau tôùi, chuùng ta khoâng theå traùnh, khoâng theå khoâng caûm thaáy gì caû.
Lyù thuyeát naøy cuõng aùp duïng trong nghieäp quaû. Luùc naøo ñoù trong quaù khöù, chuùng ta coù taát caû -- tieàn taøi, quyeàn löïc, töï do löïa choïn -- nhöng chuùng ta say söa trong ñoù, coá tình chìm ñaém trong ñoù, khoâng ñoái ñaõi töû teá vôùi moïi ngöôøi; khoâng ñeå yù tôùi ngöôøi khaùc, hoang phí taøi naêng, tieàn baïc, cuûa caûi. Keát cuoäc maát heát. Theá giôùi naøy laø nhö vaäy, luùc thaêng luùc xuoáng traàm. Khi tuït xuoáng, chuùng ta khoâng coù gì nöõa, ngheøo ñoùi, beänh hoaïn, ñôùn ñau. Roài höôùng veà Thöôïng Ñeá hoûi taïi sao chuùng ta bò sinh ra trong kieáp ñôøi nhö vaäy. Thaät ra, ñoù khoâng phaûi laø loãi cuûa oâng Trôøi, vì luùc naøo cuõng coù phía saùng phía toái, luùc naøo cuõng coù thaêng coù traàm, coù xaáu coù toát. Daàu sao chuùng ta cuõng seõ ñi leân.
Caùc thaùnh nhaân, nhöõng nhaø tu haønh gioûi ñeàu hieåu raèng nhöõng ñieàu toát, ñieàu xaáu ôû ñôøi naøy khoâng coù gì quan troïng. Nhöng ngöôøi ñôøi khoâng thaáy gì ngoaøi nhöõng giôø phuùt ngaén nguûi hieän thôøi. Hoï khoâng theå thaáy quaù khöù hay töông lai, cho neân hoï khoå ñau vaø khoâng thích, do ñoù laïi caøng khoå ñau hôn nöõa bôûi vì trong loøng hoï khoâng coù söï an oån, quaân bình. Hoï tieáp tuïc kieám hoaøi, kieám hoaøi; caøng kieám hoï caøng ñau khoå, caøng vuøng vaãy phaán ñaáu. Hoï laøm tình caûnh caøng trôû neân teä haïi, roài ñau khoå theâm hôn. Theá laø hoï ñi gieát ngöôøi, cöôùp cuûa, oaùn thuø, hoaëc laø bò aên hieáp, bò boû tuø. Noãi khoå caøng ngaøy caøng choàng chaát vaø hoï khoâng theå thoaùt ra. Cho neân, chuùng ta coù traùch nhieäm veà gaây ra nhöõng chuyeän xaáu, chuyeän toát ôû ñôøi. Vì sôû thích rieâng tö, nhieàu khi chuùng ta coá tình laøm chuyeän gì ñoù moät caùch voâ yù thöùc. Ñoù laø loái chuùng ta höôûng thuï cuoäc ñôøi.
